Ile pszczół jest w ulu? Liczebność i struktura rodziny

W mocno rozwiniętej rodzinie pszczelej w sezonie znajduje się zwykle 50–80 tysięcy pszczół, natomiast zimą liczebność spada do około 10–25 tysięcy osobników tworzących kłąb zimowy. Za tę zmienność odpowiada rytm czerwienia matki pszczelej, sezon, dostęp do pożytku i zdrowie kolonii. Jeśli chcesz lepiej wyczuć, kiedy ul jest silny, jak liczyć pszczoły i jak wygląda struktura rodziny pszczelej, przeczytaj dalszą część artykułu.

Ile pszczół jest w ulu w ciągu roku?

W jednym ulu pszczoły miodnej – gatunku Apis mellifera – nie ma stałej liczby osobników. To żywy organizm, który stale rośnie lub się kurczy. W szczycie sezonu, od późnej wiosny do pełni lata, typowa rodzina pszczela osiąga zwykle 50–80 tysięcy pszczół, a w wyjątkowo silnych koloniach, zwłaszcza u ras bardzo dynamicznych jak pszczoła włoska, można doliczyć się nawet 60 tysięcy pszczół w roju lub więcej. Zimą ta sama kolonia to już tylko 10–25 tysięcy pszczół w kłębie zimowym, ściśniętych w gnieździe pszczelim wokół zapasów i królowej.

Wiosną, po zimowli, gdy ul wychodzi jeszcze osłabiony, liczebność zwykle oscyluje wokół 30 000–40 000 pszczół wiosną. Lato przynosi szczyt – w dobrze prowadzonej pasiece i przy obfitym pożytku liczebność rodziny pszczelej dochodzi do 60 000 pszczół latem. Z końcem sezonu, gdy pożywienie zanika, a czerwienie ustaje, pszczół zaczyna szybko ubywać. To, jak duży spadek nastąpi, zależy od zapasów, chorób, zwłaszcza obecności varroa, i od siły rodziny przed jesienią.

Przyjmuje się, że 10 000 pszczół waży około 1 kg, więc kłąb zimowy liczący 20 tysięcy osobników to zaledwie 2 kg żywej masy, która musi ogrzać cały ul.

Jak zmienia się liczba robotnic i trutni?

Trzon rodziny tworzą robotnice. W szczycie sezonu same robotnice stanowią zwykle 30–50 tysięcy osobników, a w silnych rodzinach, po zabiegach pielęgnacyjnych pszczelarza, liczba ta dochodzi nawet do 60 tysięcy osobników rodziny. Do tego okresowo dochodzą samce – trutnie. W przeciętnym ulu jest ich wtedy kilkaset, ale mocne rodziny potrafią utrzymać 1 000–3 000 trutni. Jesienią następuje wypędzanie trutni, a zimą w ulu zostają tylko samice, czyli królowa i pszczoły zimowe.

Jak wygląda struktura rodziny pszczelej?

Każda rodzina pszczela to precyzyjnie zorganizowana społeczność. W jednym ulu zawsze znajdziesz trzy podstawowe kasty: jedną królową pszczół (pszczołę matkę), tysiące pszczół robotnic oraz sezonowo określoną liczbę trutni. Taki podział to nie dekoracja – od ról i proporcji między tymi grupami zależy, czy ul przyniesie w roku choćby 25 kg miodu rocznie, czy będzie walczył tylko o przetrwanie.

Królowa pszczół

W zdrowej rodzinie pszczelej królową jest tylko jeden osobnik – matka pszczela. To największa pszczoła w gnieździe, jej ciało ma długość do 25 mm, a masa wynosi 200–280 mg. Z punktu widzenia liczebności ula królowa jest biologiczną „pompą”, która codziennie tłoczy w plastry nową generację – w ciepłym okresie czerwi zwykle 1500–2000 jaj dziennie, a w opisie wielu pasiek mówi się skrótowo o 2 tysiącach jaj dziennie. Kiedy warunki są sprzyjające (pożywienie pszczół i pogoda), czerwienie trwa od marca do września, a rodzina eksploduje liczebnie.

Życie matki mierzysz raczej w latach niż tygodniach. W dobrych warunkach jej długość życia królowej sięga 3–5 lat, a literatura biologiczna opisuje przypadki nawet do 6 lat. Nie oznacza to, że tak długo powinna pozostawać w ulu. Kiedy feromony królowej słabną, robotnice uruchamiają proces zwany cichą wymianą – budują matecznik, a czasem specjalny matecznik ratunkowy, po czym wygryza się z niego młoda matka, gotowa przejąć funkcję i utrzymać liczebność rodziny na wysokim poziomie.

Pszczoły robotnice

To one odpowiadają za to, ile pszczół jest w ulu w danym momencie. Typowa pszczoła robotnica ma długość 12–16 mm i masę 100–120 mg. Jej życie trwa krótko, ale jest niesamowicie intensywne. W sezonie ciepłym długość życia robotnicy latem wynosi około 38 dni, bo praca w polu – loty po nektar, pyłek kwiatowy i wodę – szybko wyczerpuje organizm. Jesienne pszczoły zimowe, wygryzające się wtedy, gdy matka już ogranicza czerwienie, żyją dużo dłużej, nawet do pół roku. To one tworzą kłąb zimowy i na wiosnę mają odbudować liczebność ula.

Zadania robotnic zmieniają się z wiekiem. Młode sprzątają komórki plastra, przygotowując je na czerw pszczeli, potem karmią larwy pszczoły pierzgą z miodem i mleczkiem pszczelim. Około 9. dnia życia aktywują się u nich gruczoły woskowe i takie woszczarki budują plastry z wosku pszczelego, zasklepiają komórki i odbierają nektar od lotnych zbieraczek. Starsze osobniki stają się strażniczkami ula, a na końcu – pszczołami zbieraczkami, które wylatują na pożytki, często w promieniu średniego dystansu lotu 2 km, a przy braku pokarmu nawet do dystansu lotu pszczół 8 km.

Trutnie

Truteń jest wyraźnie większy od robotnicy – jego ciało ma 15–17 mm długości, a masa trutnia 260–280 mg czyni go jednym z najcięższych mieszkańców ula. Powstaje z niezapłodnionego jaja, a jego rola jest w zasadzie jedna: wziąć udział w locie godowym królowej. W czasie takiego spotkania, często na wysokości nawet 30 metrów – to typowy lot weselny trutni – samce starają się dogonić pszczelą matkę i przekazać jej materiał genetyczny. Po udanym zapłodnieniu truteń ginie, a jego długość życia trutnia w praktyce nie przekracza 2–3 miesięcy sezonu.

Latem w silnej rodzinie może być od kilkuset do 1 000–3 000 trutni, ale z chwilą, gdy pożytek słabnie, robotnice bezlitośnie odcinają je od pokarmu i wyrzucają z gniazda.

Od jaja do dorosłej pszczoły – jak rodzina buduje liczebność?

Liczba pszczół w ulu jest bezpośrednim wynikiem pracy królowej na plastrach. Cały cykl rozwojowy zaczyna się od jaja pszczelego, które matka składa na dnie komórki. Stadium jajowe trwa około 3 dni. Z takiego jaja wykluwa się larwa, intensywnie karmiona przez opiekujące się nią robotnice – w zależności od tego, czy larwa przez kilka dni otrzymuje wyłącznie mleczko, czy mieszankę miodu z pierzgą, powstanie z niej królowa, kolejna robotnica lub truteń.

Po fazie larwalnej następuje stadium poczwarki, a następnie przekształcenie w imago, czyli dorosłego osobnika. Cały proces trwa najkrócej u królowej, dłużej u robotnicy, najdłużej u trutnia. Dla pszczelarza najważniejsze jest jednak to, że w okresie intensywnego czerwienia matka codziennie „uruchamia” tysiące nowych istot. Kiedy zestawisz 2 tysiące jaj dziennie z długością życia robotnicy latem, widać jasno, dlaczego w maju czy czerwcu rodzina potrafi podwoić liczebność w ciągu kilku tygodni.

Rola czerwienia w kształtowaniu rodziny

Czerwienie – czyli ciągłe składanie jaj do komórek plastra – decyduje, jak silny będzie ul na kolejne pożytki. W ciepłym okresie wiosna/lato matka intensywnie czerwi, a czerw pszczeli zajmuje znaczną część gniazda. Wraz z nadejściem chłodów, kiedy warunki klimatyczne stają się trudniejsze, czerwienie stopniowo zwalnia, aż w końcu ustaje – wtedy nie przybywa już młodych pszczół, a liczba mieszkańców ula zaczyna wyraźnie spadać.

Jak policzyć liczbę pszczół w ulu w praktyce?

Wiesz już, jakie są typowe zakresy liczebności, ale jak ocenić, ile pszczół realnie masz w swoim ulu? Pszczelarze najczęściej posługują się szacunkami. Patrzą na to, ile ramek w gnieździe obsiadają pszczoły, jak grube są „brody” przed wylotkiem i jak ciężki jest korpus. Skoro masa 10 000 pszczół 1 kg, to rodzina licząca 40 tysięcy osobników może dodać do wagi około 4 kg żywej masy, co przy przewidywaniu zimowli ma duże znaczenie.

Przyjmuje się, że mocno obsiadana ramka gniazdowa to od 2 do 2,5 tysiąca osobników. Jeśli więc widzisz, że 10 takich ramek jest pełnych po obu stronach, możesz mówić o rodzinie rzędu 20–25 tysięcy pszczół, nie licząc czerwiu. Gdy do tego ul jest wyraźnie ciężki, a pszczoły tworzą gęsty kłąb przy przeglądzie w chłodny dzień, masz do czynienia z kolonią zbliżającą się do przedziału 50-80 tysięcy pszczół latem.

Jak liczebność rodziny wpływa na zbiory miodu?

Im silniejsza rodzina, tym większe możliwości zbiorcze. Badania prowadzone m.in. na Uniwersytecie Rolniczym w Krakowie pokazały, że im większa siła rodziny pszczelej, tym dalej latają pszczoły zbieraczki po pokarm, analizując rośliny pożytkowe i florę otaczającą pasiekę. Duża, zdrowa kolonia, która ma sporo młodych robotnic lotnych, jest w stanie nie tylko zgromadzić zapasy na zimę, ale i oddać pszczelarzowi kilkadziesiąt kilogramów produktów takich jak miód, pierzga czy wosk.

Jakie czynniki wpływają na liczbę pszczół w ulu?

Liczebność rodziny to wypadkowa wielu elementów: genetyki, zdrowia, dostępności pożytku, pogody oraz pracy pszczelarza. Na pierwszym miejscu stoi zawsze pożywienie pszczół – bez dostępu do nektaru i pyłku kwiatowego matka ogranicza czerwienie, a robotnice szybciej się zużywają. Kiedy w promieniu kilku kilometrów od pasieki brakuje kwitnących roślin, pszczoły są zmuszone do długich lotów, nawet na 8 km, co skraca ich życie i obniża efektywność całej kolonii.

Druga istotna grupa czynników to choroby pszczół i pasożyty pszczół, z których najbardziej znana jest varroa. Silne porażenie tym roztoczem drastycznie redukuje liczebność rodziny pszczelej, bo osłabia czerw i dorosłe osobniki. Do tego dochodzą warunki klimatyczne: długie okresy chłodu, wilgoć w gnieździe pszczelim czy gwałtowne spadki temperatury. Wreszcie ogromne znaczenie ma wiek królowej – młoda matka, o silnych feromonach, czerwi intensywnie i buduje mocny ul, podczas gdy stara lub uszkodzona matka daje mniej jaj, a rodzina zaczyna się kurczyć.

Silna, zdrowa rodzina ma zwykle 20–40 tysięcy robotnic w lecie, a z ich pracy pszczelarz może pozyskać nawet 25 kg miodu rocznie z jednego ula.

Czy typ ula wpływa na liczebność rodziny?

Sprzęt pszczelarski nie zmienia biologii pszczół, ale wpływa na to, jak łatwo jest rodzinie rozwinąć się do pełnej siły. Ule takie jak ul wielkopolski, jego wariant ul klasyczny wielkopolski czy konstrukcje korpusowe (ul korpusowy) pozwalają na swobodne dokładanie korpusów z węzą, kiedy rodzina rośnie. W ulu warszawskim, jego odmianie ul warszawski poszerzany czy modelu ul ostrowskiej praca wygląda inaczej, ale cel jest podobny – stworzyć pszczołom przestrzeń adekwatną do aktualnej siły. Niezależnie od typu, to pszczoła miodna i jej biologia decydują, ilu mieszkańców ul jest w stanie utrzymać.