Pragmatyzm co to? Definicja, założenia, przykłady

Pragmatyzm to i nazwa kierunku filozoficznego, i określenie postawy polegającej na trzeźwej ocenie sytuacji oraz wyborze działań, które po prostu działają. W tym ujęciu prawda, wiedza i decyzje są dobre wtedy, gdy pomagają skutecznie rozwiązać realne problemy. Jeśli chcesz zrozumieć, skąd wziął się pragmatyzm, jakie ma założenia i jak wygląda w praktyce – czytaj dalej.

Co to jest pragmatyzm?

W słownikach znajdziesz zazwyczaj dwie definicje. Pierwsza opisuje pragmatyzm (kierunek filozoficzny) – nurt, który narodził się w USA na przełomie XIX i XX wieku i powiązał prawdę z działaniem. Druga mówi o pragmatyzmie jako postawie życiowej, czyli realistycznym podejściu do świata, liczeniu się z możliwościami i celowym dążeniu do rezultatów.

Samo słowo ma greckie korzenie. Etymologia „pragmatyzm” prowadzi do terminu pragma – „działanie, czynność”. To dobrze oddaje sedno tej filozofii: najważniejsze jest to, co robisz i jaki efekt to przynosi, a nie abstrakcyjne rozważania oderwane od doświadczenia.

Pragmatyzm jako nurt filozoficzny

Filozoficzny pragmatyzm (kierunek filozoficzny) ukształtował się w Stanach Zjednoczonych około 1900 roku. Łączył inspiracje empiryzmem angielskim, psychologią XIX wieku i sprzeciw wobec idealizmu racjonalistycznego oraz idealizmu metafizycznego. Zamiast szukać niezmiennych fundamentów wiedzy – czyli odrzucany przez pragmatystów antyfundacjonalizm – stawiał na praktykę i doświadczenie.

Ten nurt wyróżniają trzy idee: silne podkreślenie roli działania, pragmatyczna teoria prawdy oraz metoda pragmatyczna służąca rozstrzyganiu sporów. W tle stoi też antyrealizm w klasycznym sensie – prawda nie jest prostym „odbiciem” świata, ale czymś, co sprawdza się w praktyce.

Pragmatyzm jako postawa życiowa

W języku potocznym pragmatyzm (postawa życiowa) to realistyczne spojrzenie na rzeczywistość i wybieranie działań, które gwarantują skuteczność. Taka osoba nie goni za ideałem, tylko szuka rozwiązań „wystarczająco dobrych” do osiągnięcia celu. Słownik PWN podaje tu m.in. „realistyczną ocenę rzeczywistości” i „podejmowanie jedynie takich działań, które gwarantują skuteczność”.

Ciekawostką jest druga, potoczna definicja: „nadmierny perfekcjonizm, skrupulatność, rzetelność”. Widać tu napięcie między zdrowym, „życiowym pragmatyzmem” a postawą osoby, która dąży do celu nawet kosztem relacji czy komfortu innych.

Jakie są główne założenia pragmatyzmu?

Filozoficzny pragmatyzm łączy kilka ściśle powiązanych elementów: metodę pragmatyczną, pragmatyczną teorię prawdy, nacisk na działanie oraz specyficzną wizję człowieka i rzeczywistości. Rdzeń jest jeden – liczą się konsekwencje praktyczne.

Na czym polega metoda pragmatyczna?

Metoda pragmatyczna miała początkowo służyć rozstrzyganiu jałowych sporów metafizycznych. Charles Sanders Peirce zaproponował prostą zasadę: znaczenie pojęcia poznasz po praktycznych konsekwencjach, jakie jego przyjęcie przynosi. Jeśli dwie teorie prowadzą do identycznych skutków w działaniu, spór między nimi jest pozorny. Jeśli jakieś pojęcie nie ma żadnych konsekwencji praktycznych – jest puste.

W wersji operacyjnej metoda ta przypomina schemat rozwiązywania problemów. W wielu opisach powraca cztery etapy:

1. Identyfikacja konkretnego problemu, a nie tylko ogólnego pytania teoretycznego,
2. analiza możliwych rozwiązań i ich konsekwencji w realnych warunkach,
3. sprawdzenie wybranej hipotezy w działaniu – w nauce, organizacji, życiu codziennym,
4. korekta stanowiska, jeśli efekty nie spełniają oczekiwań.

W ujęciu Deweya to nic innego jak proces dociekania: człowiek napotyka trudność, bada jej przyczyny i w toku działania poprawia własne sądy.

Na czym polega pragmatyczna teoria prawdy?

Pragmatyczna teoria prawdy wychodzi od tezy Ernsta Macha, że prawdy nie są kopiami rzeczywistości. William James i inni pragmatyści dopowiedzieli: o prawdziwości decyduje użyteczność (kryterium prawdy) i skuteczność działania. Sądy naukowe są prawdziwe, bo dzięki nim łatwiej przewidzieć zjawiska i skutecznie działać. Podobnie z przekonaniami religijnymi czy potocznymi – znaczenie ma to, jak „pracują” w doświadczeniu.

W pragmatyzmie prawda nie jest lustrem świata. To narzędzie, którego wartość mierzy się tym, czy pomaga nam działać skuteczniej w danym kontekście.

James przeciwstawiał takie ujęcie klasycznej wizji poznania, którą pogardliwie nazywał „teorią widza” (spectator theory): umysł miałby być biernym obserwatorem, który tylko odzwierciedla gotową rzeczywistość. Dla pragmatystów to błąd – myślenie jest formą interwencji w świat, a pojęcia są narzędziami działania, nie biernymi kopiami faktów.

Z tego wynika relatywizm prawdy (pragmatyzm): fakty się zmieniają, a wraz z nimi trzeba zmieniać przekonania. Teoria grawitacji Newtona jest dobrym przykładem. Działa w większości zastosowań inżynierskich, więc w praktyce wciąż jest „prawdziwa”, mimo że Albert Einstein pokazał jej ograniczenia w skrajnych warunkach.

Jak pragmatyści patrzą na człowieka i rzeczywistość?

John Dewey sformułował wpływową koncepcję: człowiek jako część natury (Dewey). Osoba nie stoi ponad światem – jest z nim spleciona i za pomocą inteligencji przystosowuje się do zmiennych warunków. Problem uruchamia myślenie, a myślenie ma służyć działaniu, nie czystej kontemplacji.

W metafizyce pragmatyści posługiwali się terminami Synechizm i Tychizm. Pierwszy wskazywał na ciągłość i wzajemną zależność fragmentów rzeczywistości. Drugi przypominał, że nie da się jej zamknąć w deterministycznej całości – pozostaje miejsce na przypadek, wolność i powstawanie nowych rzeczy. Z tych założeń wyrastały ich demokratyczne poglądy społeczne pragmatystów, oparte na personalizmie (u pragmatystów), tolerancji i dialogu.

Dewey mocno podkreślał też społeczny wymiar poznania. W jego instrumentalizmie idee są prawdziwe tylko wtedy, gdy wyrastają z realnych potrzeb wspólnoty i służą rozwiązywaniu problemów zbiorowych. Całkowicie odrzucał metafizykę i tradycyjne systemy religijne jako bezużyteczne poznawczo – nie dają bowiem kryteriów, które można by sprawdzić w doświadczeniu społecznym.

Kim byli główni pragmatyści?

Nurt ten nie stworzył jednej, spójnej „szkoły” z twardym programem. Łączą go nazwiska, które do dziś pojawiają się w podręcznikach: Charles Sanders Peirce, William James i John Dewey. Każdy z nich rozwinął inne akcenty, choć wszyscy trzymali się idei, że myśl trzeba mierzyć skutkami.

Charles Sanders Peirce

Peirce – matematyk, logik i filozof – wymyślił nazwę „pragmatyzm” i stworzył jego pierwszą wersję. To on sformułował słynną maksymę, że „prawda znajduje się w przyszłości”. Ostateczną ocenę naszych przekonań wystawia długi bieg doświadczenia, nie jednorazowy eksperyment. Jego metoda pragmatyczna była próbą nadania filozofii twardszych, niemal naukowych kryteriów.

Założycielskim tekstem pragmatyzmu jest artykuł Peirce’a z 1878 roku „Jak wyobrażenia nasze uczynić jasnymi” (How to Make Our Ideas Clear), w którym formułuje on swoje słynne kryterium znaczenia pojęć poprzez ich możliwe konsekwencje praktyczne. Poza tym Peirce pozostawił po sobie monumentalne, wydane dopiero pośmiertnie, „Zasady filozofii” – dwunastotomowe dzieło porządkujące jego logikę, semiotykę i teorię poznania.

Peirce uchodzi też za jednego ze współtwórców współczesnej logiki. Jego teksty są trudne i mało publicystyczne, dlatego za życia pozostał raczej „filozofem dla wtajemniczonych”. Szerokiej publiczności myśl pragmatyczną przybliżył ktoś inny.

William James

William James, autor takich książek jak „Pragmatyzm” czy „Doświadczenia religijne”, nazwał ten nurt „nową nazwą dla dawnych sposobów myślenia”. Idee w dużej mierze przejął od Peirce’a, ale napisał o nich przystępnym, żywym językiem. Dlatego właśnie jego wersję często nazywano „amerykańską filozofią narodową”.

Do najważniejszych dzieł Jamesa, które ukształtowały ten nurt, należą: „Zasady psychologii” (1890), w których buduje psychologiczne podstawy pragmatyzmu; „Doświadczenia religijne” (1902), poświęcone analizie stanów mistycznych i wiary; „Pragmatyzm” (1907), będący najpełniejszym, książkowym wykładem doktryny; oraz „Pluralistyczny świat” (1909), gdzie rozwija metafizykę pluralistyczną, sprzeciwiającą się jednolitemu, sztywnemu obrazowi rzeczywistości.

James rozwinął psychologiczną stronę pragmatyzmu. Koncepcja strumienia świadomości opisywała doświadczenie jako ciągły przepływ, bez sztywnych granic między „wrażeniem”, „myślą” czy „uczuciem”. Powstała ona w ostrej opozycji do ówczesnej psychologii asocjacjonistycznej, która próbowała dzielić psychikę na odizolowane „elementy” łączone potem prostymi skojarzeniami. Dla Jamesa takie rozczłonkowanie było sztuczne – doświadczenie ma charakter płynny i całościowy.

Stany mistyczne traktował jako jeden z typów doświadczenia – ocenianych pod kątem użyteczności, a nie „lepszych” lub „gorszych” z definicji.

Dla Jamesa wiara – także religijna – jest nieunikniona, bo nawet brak wiary w coś jest formą przekonania, które kieruje działaniem.

Pragmatyzm w psychologii Jamesa mocno wpłynął na późniejsze nurty: behawioryzm, gestaltyzm i psychologię poznawczą. We wszystkich ważna stała się funkcja zachowań i przekonań, a nie tylko ich struktura.

John Dewey i pragmatyzm pedagogiczny

John Dewey przeniósł pragmatyzm w obszar edukacji i życia społecznego. Jego odmianę często nazywa się Pragmatyzmem Deweya albo po prostu instrumentalizmem (Dewey). Myśl ma być narzędziem rozwiązywania problemów zbiorowych, a filozofia – praktyczną pomocą w codziennym funkcjonowaniu.

W ramach Pragmatyzmu pedagogicznego Deweya szkoła powinna uczyć przez działanie. Ważne elementy to:

• kształcenie problemowe i aktywizujące, zamiast biernego słuchania wykładów,
• holistyczne podejście do dziecka – uczeń jest całością, nie tylko „umysłem do zapełnienia”,
• pajdocentryzm, czyli koncentracja na potrzebach i doświadczeniu dziecka,
• optymizm wychowawczy – wiara w możliwość rozwoju i zmiany,
• orientacja na współzawodnictwo i działanie, ale w ramach sensownej współpracy,
• relatywizm wartości moralnych i estetycznych – normy kształtują się w żywej praktyce społecznej.

Z czasem Dewey rozwinął z tego szeroką koncepcję demokracji, która wymaga ciągłego eksperymentowania, korekty instytucji i otwartości na debatę publiczną. W jego ujęciu nawet instytucje polityczne są tylko narzędziami – trzeba je korygować, gdy przestają działać na rzecz dobra wspólnego.

Inne odmiany i dalsze wpływy pragmatyzmu

Pragmatyzm szybko wykraczał poza pierwotny, amerykański kontekst. We Włoszech pojawiła się jego radykalna, polityczna odmiana, związana m.in. z Giovannim Papinim. Tamtejsi pragmatyści tworzyli intelektualne zaplecze futuryzmu, głoszącego nihilizm wobec zastanych wartości. Poprzez futuryzm współtworzyli irracjonalistyczny i woluntarystyczny klimat, który później wpłynął na ideologię włoskiego faszyzmu.

Inspiracje pragmatyzmem widoczne są też u wielu innych myślicieli XX wieku. W antropologii społecznej odwoływał się do niego George Herbert Mead, w teologii protestanckiej – Reinhold Niebuhr. W filozofii analitycznej i tzw. neopragmatyzmie idee pragmatystów rozwijali tacy autorzy jak Willard Van Orman Quine, Hilary Putnam czy Richard Rorty, przenosząc nacisk na język, użycie pojęć i praktykę argumentacji.

Jak działa pragmatyzm w praktyce?

Filozofia pragmatyczna ma sens tylko wtedy, gdy da się nią posłużyć przy realnych wyborach. Właśnie tu przydają się przykłady: od prostych nawyków po decyzje zawodowe czy zespołowe.

Prosty przykład – mycie rąk i „demony”

Często przywołuje się taki eksperyment myślowy. Wyobraź sobie dwie osoby, które wierzą, że mycie rąk zmniejsza ryzyko choroby. Jedna opiera się na teorii drobnoustrojów. Druga – na przekonaniu, że choroby powodują „demony” bojące się mydła i wody. Z punktu widzenia metody pragmatycznej obie teorie mają identyczne konsekwencje praktyczne: ludzie częściej myją ręce i rzadziej chorują.

Dla pragmatysty to, co rozstrzyga, to różnica w działaniu, nie to, która metafora „lepiej opisuje” niewidzialny świat.

Dopiero gdy w grę wchodzą kolejne zastosowania (np. projekt szczepionki), przewagę zyskuje teoria drobnoustrojów, bo daje więcej trafnych przewidywań. To właśnie dynamika, w której prawda znajduje się w przyszłości – wraz z kolejnymi testami.

Student, który uczy się „na tróję” i student od stypendium

Dobrym obrazem potocznego pragmatyzmu są dwa typy studentów. Pierwszy ucieleśnia pozytywne lenistwo: robi minimalne wymagane zadania, uczy się tyle, by uzyskać ocenę dopuszczającą. Drugi równie mocno kalkuluje, ale jego cel (w pragmatyzmie i zwinności) to stypendium. Dlatego wybiera tylko te aktywności, które realnie przybliżają go do wysokiej średniej.

Obaj są pragmatykami – minimalizują wysiłek względem celu. Różnica nie leży w samej postawie, ale w definicji „sukcesu”. To dobrze pokazuje, że pragmatyzm nie zwalnia z myślenia o tym, do czego właściwie dążysz.

Pragmatyk w pracy i w zwinnych metodach

W środowisku zawodowym Pragmatyk (osoba) wybiera zadania, które rzeczywiście przesuwają projekt naprzód. Nie rozbudowuje raportu tylko po to, by wyglądał „imponująco”. W świecie IT to podejście przenika metody zwinne (agile), design thinking czy lean startup. Wszystkie te nurty mówią wprost: testuj szybko, wyciągaj wnioski z danych, zmieniaj rozwiązania, jeśli nie działają.

Koncepcja MVP (Minimum Viable Product) – minimalnego produktu spełniającego cel – jest niemal podręcznikowym przykładem pragmatyzmu. Tworzysz tylko tyle, ile trzeba, by zweryfikować hipotezę o potrzebach użytkowników. Empiryzm (w zwinności) i nastawienie na efekt blisko łączą się tu z realizmem i „zdrowym, życiowym pragmatyzmem”.

Pragmatyzm w kulturze i debacie publicznej

Pragmatyczne kryteria prawdy – oparte na skuteczności i użyteczności – od dawna budzą emocje w literaturze i publicystyce. Jedni widzą w nich wyzwolenie od pustej metafizyki, inni – groźbę relatywizmu.

Stanisław Ignacy Witkiewicz w powieści „Pożegnanie jesieni” ustami bohaterki Heli zauważa, że kryteria pragmatyzmu muszą być ściśle społeczne, bo inaczej „każda bzdura mogłaby mieć pretensje do względnej chociażby prawdziwości”. To literackie ostrzeżenie przed całkowitym rozmyciem standardów prawdy.

Tadeusz Boy-Żeleński w książce „Znasz-li ten kraj?…” pisał z kolei, że współczesny pośpiech i powszechny pragmatyzm wypierają potrzebę poza-utylitarnego wartościowania świata i pasję bezinteresownego szukania „prawdy samej w sobie” (Ding an sich). W tym ujęciu pragmatyzm staje się symbolem cywilizacji, która zbyt łatwo rezygnuje z bezinteresownej ciekawości.

W „Abecadle Miłosza” Czesław Miłosz wspomina intelektualistów, którzy przechodzili drogę od marksizmu do pragmatyzmu Deweya, często zrywając gwałtownie z komunizmem. Dla wielu z nich pragmatyzm okazywał się atrakcyjną alternatywą: zachowywał wrażliwość na problemy społeczne, ale odrzucał dogmatyzm i rewolucyjny mesjanizm.

We współczesnej literaturze menedżerskiej (np. u Henryki Bochniarz czy Jacka Santorskiego) mówi się o „pragmatyzmie kobiet” w zarządach firm. Ma on oznaczać realistyczne, stabilizujące podejście do zarządzania, odporne na nadmierne ryzyko i ideologiczne skrajności. Z drugiej strony w publicystyce społeczno-politycznej ostrzega się przed „wąskim pragmatyzmem” – krótkowzrocznym kalkulowaniem, które ignoruje długofalowe skutki decyzji i szerszy wymiar wartości.

Pragmatyzm w języku polskim

Filozofowie wykorzystują słowo „pragmatyzm” w ścisłym znaczeniu, ale w języku potocznym funkcjonuje ono nieco inaczej. Tu przydają się definicje słownikowe, synonimy i poprawne formy gramatyczne, zwłaszcza gdy piszesz teksty naukowe lub popularnonaukowe.

Definicje i synonimy

Słownik języka polskiego PWN (hasło pragmatyzm) wskazuje dwie główne płaszczyzny:

• postawę – realistyczna ocena rzeczywistości i podejmowanie działań gwarantujących skuteczność,
• kierunek filozoficzny – uzależniający prawdziwość twierdzeń od ich praktycznych skutków.

Jako wyrazy bliskoznaczne słowniki podają: Synonim realizm (dla pragmatyzmu), Synonim rzeczowość, Synonim praktyczność, Synonim zdrowy rozsądek. W tekstach często pojawiają się też kolokacje: „racjonalizm i pragmatyzm”, „zdrowy, życiowy pragmatyzm”, a także publicystyczne określenia w rodzaju „wąski pragmatyzm” (na oznaczenie krótkowzrocznego kalkulowania) czy „pragmatyzm kobiet” w biznesie. Pierwsze łączy tę postawę z myśleniem logicznym, drugie – podkreśla jej pozytywny, „przyziemny” charakter, kolejne dwa zwracają uwagę na ryzyka lub specyficzne przejawy tego podejścia.

Jak mówić o osobie pragmatycznej?

W polszczyźnie funkcjonują równolegle dwa warianty. Pragmatyk (osoba) i Pragmatysta (osoba) są poprawne i znaczą to samo. O kobiecie można powiedzieć pragmatyczka lub pragmatystka. To daje sporą swobodę stylistyczną – wybierasz formę, która lepiej brzmi w danym kontekście.

Z językoznawczego punktu widzenia ciekawa jest też Odmiana gramatyczna „pragmatyzm”. W liczbie pojedynczej mamy: M. pragmatyzm, D. pragmatyzmu, C. pragmatyzmowi, B. pragmatyzm, N. pragmatyzmem, Ms. pragmatyzmie, W. pragmatyzmie. W liczbie mnogiej: M. pragmatyzmy, D. pragmatyzmów, C. pragmatyzmom, B. pragmatyzmy, N. pragmatyzmami, Ms. pragmatyzmach, W. pragmatyzmy. W tekstach naukowych i publicystycznych te formy pojawiają się regularnie, więc warto je znać.

Etymologicznie i znaczeniowo pragmatyzm ciągle wraca do jednego motywu: działania, które realnie zmienia sytuację, zamiast pustych deklaracji.

Dobrze widać to zarówno w opisie Deweyowskiej funkcji filozofii – ma być „pomocna ludziom w codziennym życiu” – jak i w potocznym „zdrowym pragmatyzmie”, który ceni rozsądek bardziej niż efektowne słowa.